गडचिरोलीच्या जंगलात मानव-वन्यजीव संघर्ष रोखण्यासाठी वन विभागाकडून प्रगत 'एआई-संचालित थर्मल सेन्सर ग्रिड' कॉरिडॉर सक्रिय

 महाराष्ट्रातील नक्षलग्रस्त आणि दाट जंगलांनी वेढलेल्या गडचिरोली आणि चंद्रपूर जिल्ह्यांच्या सीमावर्ती भागात गेल्या काही महिन्यांत जंगली हत्तींचे प्रवासन आणि वाघांच्या वावरामुळे मानव-वन्यजीव संघर्षाच्या घटनांमध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे. या संवेदनशील परिस्थितीवर मात करण्यासाठी आणि स्थानिक आदिवासी बस्त्यांचे व वन्यजीवांचे प्राण वाचवण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाने एक अत्यंत महत्त्वाचा पाऊल उचलला आहे. गडचिरोलीच्या मुख्य वनक्षेत्रात आणि वन्यजीवांच्या पारंपारिक प्रवासी मार्गांवर 'एआय-संचालित थर्मल सेन्सर ग्रिड' आणि रिअल-टाइम स्वयंचलित ट्रॅकिंग यंत्रणेचे एक जाळे यशस्वीरीत्या कार्यान्वित करण्यात आले आहे.

या उच्च-तंत्रज्ञान वन अवसंरचना प्रकल्पांतर्गत, झाडांवर आणि संवेदनशील वनक्षेत्राच्या सीमांवर विशेष इन्फ्रारेड थर्मल कॅमेरे बसवण्यात आले आहेत, जे वन्यजीवांच्या शरीराच्या तापमानावरून (thermal signatures) रात्रीच्या अंधारातही त्यांची अचूक ओळख पटवू शकतात. हे कॅमेरे एका प्रगत कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) सॉफ्टवेअरशी जोडलेले आहेत, जे प्राण्यांच्या हालचालींच्या वेगावरून आणि दिशेवरून ते कोणत्या बाजूला जात आहेत, याचा अचूक अंदाज लावतात. जेव्हा एखादा हत्तींचा कळप किंवा बिबट्या जंगलाची सीमा ओलांडून मानवी वस्ती किंवा शेतजमिनीच्या दिशेने कूच करतो, तेव्हा हे सॉफ्टवेअर अवघ्या काही सेकंदात स्थानिक वन रक्षक, वन्यजीव नियंत्रण कक्ष आणि संबंधित गावातील सरपंचांच्या मोबाईलवर स्वयंचलित सुरक्षा अलर्ट (Automated SMS and Siren Alert) पाठवते.

वन विभागाच्या मुख्य संरक्षकांनी सांगितले की, या डिजिटल ट्रॅकिंग यंत्रणेमुळे वन रक्षकांचे पथक प्राणी गावात पोहोचण्यापूर्वीच तिथे पोहोचून त्यांना जंगलात परत हाकलून लावू शकतात, ज्यामुळे गावातील पिकांचे नुकसान टळते आणि प्राण्यांवर होणारे मानवी हल्ले देखील रोखता येतात. हा एआय ग्रिड डेटा वन्यजीवांच्या हंगामी स्थलांतराचे (seasonal migration vectors) नकाशे तयार करण्यासाठी देखील अत्यंत उपयुक्त ठरत आहे, ज्यामुळे भविष्यात वनांच्या सीमांवर शाश्वत नियोजन करणे शक्य होईल. स्थानिक आदिवासी बांधवांनी या तंत्रज्ञानाचे स्वागत केले असून, यामुळे जंगलात लाकूड आणि वनोपज (minor forest produce) गोळा करताना निर्माण होणारी भीती आणि असुरक्षिततेचे वातावरण खूप कमी झाले आहे.

MAHARASHTRA, GADCHIROLI
Reported by The HDSMIT Universal Herald