एलोरा आणि अजिंठा गुंफांच्या वास्तूंचे मान्सूनच्या दमट हवेपासून जतन करण्यासाठी पुरातत्व विभाग आणि युनेस्कोकडून '3D लेझर-मॅपिंग' मोहीम यशस्वी

 महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वैभवाचा आणि जागतिक इतिहासाचा अनमोल ठेवा असलेल्या एलोरा (वेरुळ) आणि अजिंठा गुंफांच्या प्राचीन पाषाण वास्तूंचे दीर्घकालीन जतन करण्यासाठी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) आणि युनेस्कोच्या (UNESCO) तांत्रिक तज्ज्ञांच्या चमूने एक अत्यंत गुंतागुंतीचा व आधुनिक स्थापत्य अभियांत्रिकी प्रकल्प पूर्ण केला आहे. शतकानुशतके कोसळणारा मुसळधार पाऊस, हवामानातील तीव्र बदल आणि मान्सूननंतर हवेत निर्माण होणारी अति-दमटता यामुळे या गुंफांमधील प्राचीन शिल्पे आणि चित्रांचे हळूहळू क्षरण (weather wear) होत होते. या नैसर्गिक विघटनाला कायमचे रोखण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी '3D लेझर-मॅपिंग आणि प्रिसिजन स्ट्रक्चरल रेसिटन्स' ही मोहीम राबवली आहे.

या संवर्धन प्रकल्पासाठी, हवेत तरंगणाऱ्या स्वायत्त मायक्रो-ड्रोनचा (autonomous micro-drones) वापर करण्यात आला, जे अत्याधुनिक लेझर-रडार (LiDAR) सेन्सर्स आणि थर्मल इमेजिंग कॅमेऱ्यांनी सुसज्ज होते. या द्रोन्सनी गुंफांच्या आत आणि बाहेरील खडकांचे त्रिमितीय स्कॅनिंग केले. मानवी डोळ्यांना न दिसणाऱ्या पाषाणातील अति-सूक्ष्म भेगा, छतामधून होणारा पाण्याचा अंतर्गत प्रादुर्भाव आणि प्राचीन प्लास्टर कमकुवत झालेले भाग या सेन्सर्सनी अचूकपणे शोधून काढले. या गोळा केलेल्या डिजिटल डेटाच्या आधारे संवर्धन तज्ज्ञांनी मूळ ऐतिहासिक रचनेला किंवा कलेला कोणताही धक्का न लावता, केवळ बाधित भागावर अत्यंत अचूक अशा संरचनात्मक दुरुस्तीचे काम केले.

पाषाणाचे सांधे मजबूत करण्यासाठी आणि मान्सूनच्या ओलाव्याला खडकात जाण्यापासून रोखण्यासाठी वैज्ञानिकांनी एका विशेष 'हवामान-अनुकूल सेंद्रिय पॉलिमर'चा (climate-resilient organic polymers) वापर केला आहे, जो प्राचीन पाषाणाला नैसर्गिकरीत्या सील करतो. याशिवाय, या संपूर्ण स्कॅनिंग प्रक्रियेतून एलोरा आणि अजिंठा गुंफांचे एक हुबेहूब डिजिटल आभासी संचयन (3D Virtual Archive) तयार करण्यात आले आहे. हे संचयन पालिकेच्या आणि पुरातत्व विभागाच्या सुरक्षित सर्व्हरवर ठेवले जाईल, जेणेकरून भविष्यात जगातील कोणत्याही देशातील संशोधकाला या लेण्यांच्या वास्तुकला ज्यामितीचा सखोल अभ्यास घरबसल्या डिजिटल स्क्रीनवर करता येईल.

MAHARASHTRA, AURANGABAD (CHHATRAPATI SAMBHAJINAGAR)
Reported by The HDSMIT Universal Herald